Toptan ticarette vadeli satış neredeyse kuraldır: Bayi malı bugün alır, ödemeyi 30, 60 ya da 90 gün sonra yapar. Bu süre boyunca satıcı, aslında bayisine faizsiz bir kredi kullandırmış olur. Paranın zaman değeri düşünülmeden yapılan vadeli satışlar, kâğıt üzerinde kârlı görünüp gerçekte zarar ettirebilir. Vade farkı bu maliyeti görünür kılmanın ve fiyata yansıtmanın yoludur.
Bu yazıda vade farkının ne olduğunu, basit faiz mantığıyla nasıl hesaplandığını, örnek bir hesap tablosunu ve vadeli satış politikası için bir kontrol listesini paylaşıyoruz. Yazıdaki oranlar ve tutarlar yalnızca örnektir; herhangi bir yasal ya da piyasa oranını temsil etmez.
Vade farkı nedir?
Vade farkı, peşin fiyat ile vadeli fiyat arasındaki farktır. Satıcı, ödemeyi ileri bir tarihte almayı kabul ettiği için bu süre boyunca katlandığı finansman maliyetini, enflasyon kaybını ve tahsilat riskini fiyata ekler. İki şekilde karşımıza çıkar:
- Fiyata baştan eklenen vade farkı: Peşin fiyat ve vadeli fiyat ayrı ayrı belirlenir; bayi hangi koşulla çalışacağını seçer.
- Gecikme sonrası yansıtılan vade farkı: Anlaşılan vadede ödenmeyen tutar için, gecikilen süreye göre sonradan talep edilen fark.
Birincisi bir fiyatlama kararıdır, ikincisi bir tahsilat disiplini aracıdır. İkisinin de bayiyle önceden yazılı olarak konuşulmuş olması gerekir.
Vade farkı nasıl hesaplanır?
Ticari hayatta en yaygın yöntem basit faiz mantığıdır. Anapara, oran ve süre çarpılır:
- Aylık oranla: Vade farkı = Tutar × Aylık oran × (Gün sayısı ÷ 30)
- Yıllık oranla: Vade farkı = Tutar × Yıllık oran × (Gün sayısı ÷ 365)
- Vadeli fiyat = Peşin fiyat + Vade farkı
Hangi gün esasının (30 gün mü takvim günü mü, 360 mı 365 mi) kullanılacağı sözleşmede belirtilmelidir; küçük gibi görünen bu fark büyük tutarlarda hissedilir.
Örnek vade farkı hesap tablosu
Örnek: 50.000 TL'lik bir sipariş için, tamamen örnek olarak seçilmiş aylık %3 oranla farklı vadelerde vade farkı:
| Vade | Hesap | Vade farkı | Vadeli toplam |
|---|---|---|---|
| Peşin | — | 0 TL | 50.000 TL |
| 30 gün | 50.000 × 0,03 × 1 | 1.500 TL | 51.500 TL |
| 45 gün | 50.000 × 0,03 × 1,5 | 2.250 TL | 52.250 TL |
| 60 gün | 50.000 × 0,03 × 2 | 3.000 TL | 53.000 TL |
| 90 gün | 50.000 × 0,03 × 3 | 4.500 TL | 54.500 TL |
Tablo bir şeyi açıkça gösterir: Vade uzadıkça fark doğrusal olarak büyür. Bayinin “bir ay daha vade” talebi, bu örnekte siparişin her ayı için 1.500 TL'lik bir maliyet demektir.
Gecikme örneği
Aynı bayi 30 gün vadeli 51.500 TL'lik borcunu vadeden 20 gün sonra öderse ve sözleşmede gecikme için aynı örnek oran kararlaştırılmışsa, gecikme vade farkı 51.500 × 0,03 × (20 ÷ 30) = 1.030 TL olur. Pratikte birçok firma küçük gecikmeleri tolere eder; önemli olan kuralın yazılı olması ve herkese aynı uygulanmasıdır.
Basit faiz mi bileşik faiz mi?
Uzun vadelerde ve yüksek oranlarda bileşik hesap daha gerçekçi sonuç verir, çünkü her dönemin farkı bir sonraki dönemde de maliyet doğurur. Ancak toptan ticarette vadeler genellikle birkaç ayla sınırlı olduğundan basit faiz yaygındır ve bayi tarafından daha kolay anlaşılır. Hangisini seçerseniz seçin, hesap yöntemini bayiden bayiye ya da aydan aya değiştirmeyin; tutarlılık, itirazları en aza indirir.
Oranı nasıl belirlemeli?
Bu yazıda bir oran önermiyoruz; doğru oran firmanın kendi koşullarına bağlıdır. Oranı belirlerken genellikle şu kalemler göz önüne alınır:
- Firmanın kendi finansman maliyeti (kullandığı kredinin maliyeti)
- Beklenen fiyat artışı ve döviz hareketleri
- Bayinin ödeme geçmişi ve tahsilat riski
- Rakip piyasada yaygın vade koşulları
- Peşin ödemeye tanıdığınız iskonto ile tutarlılık
Son madde özellikle önemlidir. Peşin ödemeye iskonto veriyor, vadeli satışa ise vade farkı ekliyorsanız, iki oranın birbiriyle mantıklı bir ilişkisi olmalıdır. İskonto hesabı için iskonto nedir ve nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.
Vade farkını bayiye nasıl anlatmalı?
Vade farkı, iyi anlatılmadığında bayi tarafından “gizli zam” olarak algılanabilir. Bunu önlemenin en kolay yolu şeffaflıktır. Peşin ve vadeli fiyatı yan yana gösterdiğinizde bayi kendi nakit durumuna göre seçim yapar ve seçimin sorumluluğunu üstlenir. Gecikme vade farkı uygulayacaksanız, bunu ilk siparişten önce, çalışma koşullarını konuşurken söyleyin; borç biriktikten sonra gündeme getirilen kural, haklı olsa bile ilişkiyi yıpratır. Düzenli ödeyen bayilere küçük gecikmelerde esneklik tanımak da sık kullanılan, ilişkiyi koruyan bir yaklaşımdır.
Vade farkı faturası hakkında genel bilgi
Vade farkı sonradan talep edildiğinde genellikle ayrı bir belgeyle faturalandırılır ve bu, “vade farkı faturası” olarak adlandırılır. Vade farkının hangi belgeyle, hangi tarihte ve hangi vergisel işlemle kayda alınacağı mevzuata ve firmanın durumuna göre değişir. Bu konuda mutlaka mali müşavirinize danışın; bu yazı yalnızca kavramı tanıtmaktadır.
Vadeli satış politikası kontrol listesi
- Peşin ve vadeli fiyatı ayrı ayrı tanımlayın ya da vade farkı oranını yazılı hâle getirin.
- Hesapta kullanılacak gün esasını ve yöntemini (basit/bileşik) belirleyin.
- Her bayi için vade süresini cari kartına yazın.
- Gecikme durumunda vade farkı uygulanıp uygulanmayacağını sözleşmede belirtin.
- Bayi başına bir risk limiti belirleyin; açık borç bu limiti aşmasın.
- Tahsilatları geldiği gün kaydedin ki gecikme hesabı doğru tarihten yapılsın.
- Ay sonunda bayiye ekstre gönderip bakiyede mutabık kalın.
- Politikayı yılda en az bir kez, finansman koşullarına göre gözden geçirin.
Vadeli satışı takip etmek
Vade farkı hesabı ancak doğru bir cari hesap kaydı üzerine kurulabilir: Hangi siparişin ne zaman borç yazıldığını ve hangi tahsilatın ne zaman geldiğini bilmeden gecikme süresini hesaplayamazsınız. Temel kavramlar için cari hesap nedir yazımıza göz atın.
360Katalog'da bayinin siparişi cari hesabına borç olarak yazılır, tahsilatları girersiniz ve bayinin ekstresini görürsünüz. Bayiye tanımladığınız risk limiti aşıldığında sipariş “Finans Onayında” durumuna düşer; böylece vadesi geçmiş borcu olan bir bayiye fark etmeden yeni mal göndermezsiniz. 360Katalog vade farkını sizin yerinize hesaplamaz; yukarıdaki hesabı ekstre üzerinden kendiniz yaparsınız. Ayrıntılar için bayi cari hesap ve risk limiti rehberine bakabilirsiniz.
Sonuç
Vade farkı, vadeli satışın gizli maliyetini görünür kılar. Basit faiz formülüyle hesaplamak kolaydır; zor olan, oranı tutarlı belirlemek, kuralları yazılı hâle getirmek ve tahsilatı disiplinle takip etmektir. Siparişi, cari hesabı ve risk limitini tek yerden yönetmek isterseniz paketleri inceleyebilir veya 14 günlük ücretsiz denemeyi kredi kartı gerekmeden başlatabilirsiniz.
